کتاب تحلیل تطبیقی دعوای خلع ید با تصرف عدوانی، تألیف سارا صمدی اندزقی-پریسا جهاندیده منتشر شد!

پیشگفتار

تصرف عدوانی تصرفی است که بدون رضايت مالک مال غيرمنقول، از طرف کسی صورت گرفته باشد. در معنی عام کلمه تصرف عدوانی عبارت است ‌از خارج شدن مال از استيلا و تصرف مالک آن مال بدون رضايت وی. برای طرح دعوی رفع تصرف عدوانی سه رکن لازم است: 

• سبق تصرف خواهان. (سابقا ملک در تصرف خواهان بوده باشد)
• لحوق تصرف خوانده. (در حال حاضر ملک در تصرف خوانده باشد)
• عدوانی بودن تصرف خوانده. (تصرف فعلی خوانده بدون رضايت خواهان و حکم مرجع صالح باشد)

 نکته مهمی که بايد به آن توجه داشت اين است‌که اگر شما دعوی تصرف عدوانی را پس از طرح دعوی راجع به اصل مالکيت همان ملک تقديم کرده باشيد، قرار عدم استماع دعوی از سوی دادگاه صادر می‌شود. تصرف عدوانی در ماده۱۵۸ قانون آیین دادرسی مدنی بیان شده ‌است که بر اساس این ماده دعوای تصرف عدوانی عبارت است از ادعای متصرف سابق مبنی بر اینکه دیگری بدون رضایت او مال غیرمنقول را از تصرف وی خارج کرده و اعاده تصرف خود را نسبت به آن مال درخواست می نماید. در این موارد متصرف سابق می‌تواند اعاده تصرف را بخواهد و دادخواست رفع تصرف عدوانی را طرح نماید. البته لازم به ذکر است معمولا دعوای تصرف عدوانی از انواع دعاوی حقوقی است. اما باید این نکته را متذکر شد که می‌توان دعوای تصرف عدوانی را هم بصورت حقوقی و هم بصورت کیفری مطرح کرد. در دعوای حقوقی، باید به دادگاه مربوطه مراجعه کرد. که در این صورت نیازی نیست که مالکیت اثبات شود. در صورت طرح دعوا به صورت کیفری مالکیت حتما باید مورد اثبات قرارگیرد. از مهمترین تفاوت‌هایی که میان تصرف عدوانی حقوقی و کیفری وجود دارد این است که در دعوای تصرف عدوانی کیفری باید سوء نیت مجرم اثبات شود اما در دعوای حقوقی نیازی به اثبات سوء نیت نیست. یکی از مواردی که در دعوای تصرف عدوانی مورد توجه است، تفاوت تصرف عدوانی و دعوای خلع ید است. این تفاوت‌ها عبارتند از:

• دعوای تصرف عدوانی برای اموال غیر منقول قابل طرح است. دعوای خلع ید هم برای اموال منقول هم غیر منقول قابل طرح است.
• دعوای تصرف عدوانی را می توان خارج از نوبت رسیدگی کرد. درعوای خلع ید را نمی‌توان خارج از نوبت رسیدگی نمود.
• در دعوای خلع ید حتما باید حکم قطعی صادر شود تا حکم لازم الاجرا شود. در دعوای تصرف عدوانی قبل از قطعیت حکم هم می شود آن را به موعد اجرا گذاشت. بنابراین پس از صدور حکم مبنی بر رفع تصرف عدوانی، اجراییه صادر و رای اجرا می‌شود.
• تفاوت مهم دیگر بین دعاوی تصرف عدوانی و خلع ید این نکته است که دعاوی تصرف دعاوی غیر مالی هستند و هزینه دادرسی آن‌ها نیز مانند دیگر دعاوی غیرمالی خواهد بود. اما هزینه در دعوای خلع ید، بر اساس قیمت ملک مشخص خواهد شد.
• در دعاوی سه گانه سبق تصرف باید مورد اثبات قرار گیرد. اما در خلع ید، برخلاف دعاوی مربوط به تصرف لازم است تا مالکیت فرد مورد اثبات قرار بگیرد.

به هر صورت سه نکته مهم در مورد تصرف عدوانی قابل ذکر است که عبارتند از:

• بعد از اثبات عدوانی بودن تصرف متصرف،مالک می تواند اجرت المثل ایام تصرف را از متصرف مطالبه نماید. که این میزان اجرت المثل با نظر کارشناس مشخص خواهد شد.
• بعداز اثبات عدوانی بودن تصرف متصرف، مالک می‌تواند درخواست صدور حکم خلع ید متصرف را از دادگاه تقاضا نماید. این در صورتی است که مالک بتواند مالکیت خود را از طریق اسناد رسمی به اثبات برساند و قراردادی بین طرفین نباشد.
• مجازات تصرف عدوانی می‌تواند تشدید شود. در این خصوص ماده ۶۹۳ قانون مجازات اسلامی بیان داشته است که در هر زمانی که شخصی به موجب حکم قطعی محکوم به خلع ید از مال غیر منقولی یا محکوم به رفع مزاحمت یا رفع ممانعت از حق شده است و سپس بعد ‌از اجرای حکم مورد حکم را عدواناً متصرف شده باشد یا اقداماتی بدون مجوز انجام بدهد علاوه بر رفع تجاوز به حبس از شش ماه تا دو سال نیز محکوم ‌خواهد گردید. بنابر این تکرار تصرف عدوانی می‌تواند باعث تشدید مجازات شود.

تحلیل تطبیقی دعوای خلع ید با دعوای رفع تصرف عدوانی

دعوای خلع ید و رفع تصرف عدوانی هر دو برای حمایت از مالکیت یا تصرف مشروع نسبت به مال غیرمنقول به کار می‌روند، اما از حیث مبنای دعوا، ارکان اثبات، موضوع رسیدگی و آثار حکم تفاوت اساسی دارند.

۱. تفاوت بنیادین

در خلع ید، خواهان می‌گوید:

«من مالک این ملک هستم و خوانده بدون مجوز قانونی آن را در تصرف دارد؛ بنابراین باید ملک را تخلیه و به من تحویل دهد.»

در مقابل، در رفع تصرف عدوانی، خواهان الزاماً نمی‌گوید مالک ملک است؛ بلکه ادعا می‌کند:

«من قبلاً متصرف این ملک بوده‌ام و خوانده بدون رضایت و مجوز قانونی، آن را از تصرف من خارج کرده است.»

بنابراین، خلع ید ناظر به حق مالکیت است، اما رفع تصرف عدوانی ناظر به حق تصرف سابق است.

۲. تفاوت در بار اثبات

مهم‌ترین تفاوت عملی همین‌جاست.

در خلع ید، خواهان باید مالکیت خود را اثبات کند. صرف اینکه ملک مدتی در اختیار او بوده، برای موفقیت در دعوای خلع ید کافی نیست.

اما در رفع تصرف عدوانی، خواهان باید سه امر اساسی را اثبات کند:

1. سبق تصرف خود

2. لحوق تصرف خوانده

3. عدوانی بودن تصرف خوانده

بنابراین ممکن است شخصی در دعوای رفع تصرف عدوانی پیروز شود، بدون اینکه دادگاه در آن مرحله مالکیت او را احراز کرده باشد.

۳. مثال کاربردی

فرض کنید «الف» مالک یک قطعه زمین است و «ب» بدون اجازه، زمین را تصرف کرده است.

اگر الف سند مالکیت داشته باشد و بر مبنای مالکیت خود، علیه ب طرح دعوا کند، مسیر متعارف، خلع ید است.

اما اگر الف سال‌ها زمین را در تصرف داشته و ب ناگهان او را از تصرف خارج کرده باشد، الف می‌تواند با اثبات سبق تصرف و عدوانی بودن تصرف ب، دعوای رفع تصرف عدوانی مطرح کند؛ حتی اگر بحث مالکیت پیچیده باشد.

۴. رابطه خلع ید با مالکیت

خلع ید در حقیقت یکی از جلوه‌های حمایت قضایی از حق مالکیت است. ماده ۳۰۸ قانون مدنی، استیلا بر حق غیر به نحو عدوان را غصب می‌داند و ماده ۳۱۱ نیز آثار مهمی برای رد مال مغصوب مقرر کرده است.

از این منظر، در دعوای خلع ید، سؤال محوری دادگاه این است:

«مالک واقعی ملک چه کسی است و آیا خوانده بدون مجوز قانونی آن را در تصرف دارد؟»

اما در دعوای رفع تصرف عدوانی، سؤال اصلی این است:

«چه کسی پیش از این متصرف بوده و آیا خوانده به‌طور عدوانی تصرف او را سلب کرده است؟»

۵. تفاوت مهم در نتیجه حکم

حکم خلع ید بر مبنای احراز مالکیت صادر می‌شود و هدف آن پایان دادن به تصرف شخص غیرمالک و اعاده ملک به مالک است.

اما حکم رفع تصرف عدوانی اساساً وضعیت تصرف را به حالت پیشین بازمی‌گرداند.

به همین دلیل، می‌توان گفت:

خلع ید = حمایت از مالکیت

رفع تصرف عدوانی = حمایت از سبق تصرف

این تفاوت، مهم‌ترین معیار برای انتخاب صحیح عنوان دعواست.

۶. نتیجه تحلیلی

از منظر حقوقی، نباید خلع ید و رفع تصرف عدوانی را دو دعوای کاملاً مشابه دانست. این دو دعوا ممکن است در یک وضعیت خارجی واحد مطرح شوند، اما موضوع و سبب آنها متفاوت است.

در خلع ید، مالکیت منشأ حق اقامه دعواست؛ در حالی که در رفع تصرف عدوانی، سبق تصرف منشأ حمایت قضایی است. بنابراین، ممکن است شخصی مالک ملک باشد ولی در دعوای رفع تصرف عدوانی به دلیل نداشتن سبق تصرف موفق نشود؛ در مقابل، شخصی که مالکیت او محل اختلاف است، در صورت اثبات سبق تصرف و عدوان، بتواند از طریق دعوای رفع تصرف عدوانی حمایت قضایی دریافت کند.

نتیجه نهایی: اگر هدف اصلی اثبات و اجرای حق مالکیت است، خلع ید ابزار مناسب‌تری است؛ اگر هدف، بازگرداندن تصرفی است که به‌طور عدوانی سلب شده، دعوای رفع تصرف عدوانی انتخاب مناسب‌تری خواهد بود.

رزومه علمی مولف: 

((محل درج رزومه علمی و عکس مولف کتاب فوق))

جهت ارسال رزومه علمی و درج در این صفحه با ارسال فایل رزومه، عکس و فایل های خود، با اکانت ایتا یا واتس آپ 09100636002 پیام دهید.

جهت دریافت کارت شناسایی نویسندگی (مخصوص مولفان قانون یار) با دفتر مرکزی بنیاد علمی قانون یار تماس بگیرید.

((نمونه کارت صادره نویسندگان فرهیخته بنیاد علمی قانون یار))

لازم به ذکر است کارت شناسایی به صورت فارسی و انگلیسی (با بهترین کیفیت) صادر می گردد...

با افتخار اعلام می‌شود کتاب حاضر توسط مجموعه ناشران وابسته به بنیاد علمی قانون‌یار به صورت الکترونیکی و فیزیکی چاپ و منتشر شده است.  بنیاد علمی قانون‌یار با بهره‌گیری از تجربه و توان تخصصی خود در حوزه نشر، آماده است آثار علمی، پژوهشی، دانشگاهی و تخصصی نویسندگان، استادان، پژوهشگران و علاقه‌مندان به تألیف را در مسیر چاپ و انتشار همراهی کند. 

اگر شما نیز اثری ارزشمند برای انتشار دارید، می‌توانید با سپردن مراحل آماده‌سازی، اخذ مجوز، صفحه‌آرایی، چاپ و انتشار کتاب خود به مجموعه ناشران وابسته به بنیاد علمی قانون‌یار، گامی مؤثر در معرفی و ماندگار کردن اندیشه‌ها و دستاوردهای علمی خود بردارید. با پنج انتشارات وابسته به بنیاد علمی قانون‌یار، در خدمت شما هستیم. کتاب خود را به ما بسپارید و اندیشه‌ها و دستاوردهای علمی‌تان را ماندگار کنید.

همچنین به تمامی نویسندگان و مؤلفان، کارت مخصوص مؤلفان نخبه اعطا می‌شود.

کتاب شما، روایت ماندگار دانش و تجربه شماست؛ آن را با انتشارات های معتبر وابسته به بنیاد علمی قانون‌یار و چاپخانه اختصاصی این نهاد علمی و پژوهشی منتشر کنید. 

جهت کسب اطلاعات بیشتر با دفتر مرکزی موسسه تماس بگیرید:

 (واحد پژوهش 02166979519) (واحد فروش 02166979526)  (واحد مشاوره 09196748625)